Joseph Rotblat

Pochodzenie i młodość

Joseph Rotblat urodził się 4 listopada 1908 roku w żydowskiej rodzinie w Warszawie, wówczas pod panowaniem rosyjskim, jako jedno z siedmiorga dzieci Zygmunta Rotblata, który zbudował rozciągnięte na cały kraj przedsiębiorstwo powozów konnych.

Praca i kariera

Pierwsza wojna światowa zamknęła granice, a wojsko zarekwirowało konie; interes upadł, a dom popadł w biedę, tak że zabrakło pieniędzy na gimnazjum: średnie wykształcenie zdobył w chederze u miejscowego rabina, potem w szkole technicznej, i pracował w Warszawie jako elektryk. W 1929 roku przystąpił do egzaminu wstępnego Wolnej Wszechnicy Polskiej, z łatwością zdał pracę z fizyki i całkowicie oblał tę z historii oświaty; dziekan Ludwik Wertenstein, który uczył się u Marii Curie i u Rutherforda, mimo to przyjął go na studia.

Doktorat obronił na Uniwersytecie Warszawskim w 1938 roku, wykazał doświadczalnie, że rozszczepienie uwalnia neutrony, i obliczył, że łańcuch takich rozszczepień może przebiec w czasie krótszym niż mikrosekunda — czyli wybuchem. W 1939 roku James Chadwick zaprosił go do Liverpoolu; pojechał sam, bo nie mógł utrzymać tam żony Toli, wrócił tego lata po nią i zostawił ją chorą po operacji, licząc, że sprowadzi ją w ciągu kilku dni.

Wojna zamykała kolejno wszystkie drogi — przez Danię, Belgię, wreszcie Włochy — a ona została zamordowana w Bełżcu; nigdy się już nie ożenił. Do Projektu Manhattan w Los Alamos przystąpił w 1944 roku w przekonaniu, że tylko bomba brytyjsko-amerykańska odstraszy niemiecką, a gdy pod koniec tego roku stało się jasne, że Niemcy porzucili własną, poprosił o odejście z pobudek sumienia — jako jedyny uczony w całym projekcie.

Ostatnie lata

Resztę życia poświęcił medycznym zastosowaniom promieniowania i rozbrojeniu, podpisał manifest Russella-Einsteina w 1955 roku, kierował konferencjami Pugwash jako sekretarz generalny do 1973, podzielił z nimi Pokojową Nagrodę Nobla w 1995 i zmarł w Londynie 31 sierpnia 2005 roku.