Murray Gell-Mann

Pochodzenie i młodość

Murray Gell-Mann urodził się na dolnym Manhattanie 15 września 1929 roku w rodzinie żydowskich imigrantów z Czerniowiec, wówczas w Austro-Węgrzech, a dziś na Ukrainie; jego ojciec Arthur uczył angielskiego jako języka obcego, matką była Pauline Reichstein. Jako czternastolatek ukończył Columbia Grammar & Preparatory School z pierwszą lokatą, dyplom z fizyki zdobył w Yale w 1948 roku, doktorat w MIT w 1951 pod kierunkiem Victora Weisskopfa, a od 1955 roku aż do przejścia na emeryturę w 1993 wykładał w Caltechu.

Praca i kariera

Cząstki, które w latach pięćdziesiątych sypały się z doświadczeń nad promieniowaniem kosmicznym, nie miały żadnego porządku. Gell-Mann narzucił im go dwukrotnie: najpierw dziwnością, liczbą kwantową zachowywaną przez oddziaływania silne i elektromagnetyczne, lecz nie przez słabe, a potem w 1961 roku klasyfikacją, którą nazwał ośmioraką drogą, od buddyjskiej ścieżki, i która układała cząstki w oktety — tym samym schematem, który niezależnie znalazł Juwal Ne'eman.

W 1964 roku on, a osobno George Zweig, wyciągnęli wniosek, do którego układ prowadził: cząstki te nie są elementarne, lecz zbudowane z mniejszych obiektów, które Gell-Mann nazwał kwarkami od wersu z „Finnegans Wake” Joyce'a. Otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za rok 1969, a w 1972 pomógł ugruntować chromodynamikę kwantową, teorię siły wiążącej kwarki. Był współzałożycielem Santa Fe Institute w 1984 roku i napisał dla szerokiego czytelnika „Kwark i jaguar”. Zmarł w swoim domu w Santa Fe 24 maja 2019 roku.