Geniusze i budowniczowie

Najsłynniejsze cudowne dziecko w dziejach Ameryki: przyjęty na Harvard w wieku 11 lat (najmłodszy w historii), w wieku 12 lat wykładał harvardzkiemu klubowi matematycznemu o ciałach czterowymiarowych. Jego rodzice byli ukraińsko-żydowskimi imigrantami, którzy uciekli przed pogromami.

Być może najszybszy umysł XX wieku: architektura z programem przechowywanym w pamięci, obecna w każdym komputerze, nosi jego imię — a do tego teoria gier, podstawy mechaniki kwantowej i matematyka projektu Manhattan.

Twierdzenie Noether — symetria pociąga za sobą zasadę zachowania — leży u podstaw całej współczesnej fizyki. Einstein nazwał ją najwybitniejszym twórczym geniuszem matematycznym od czasu dopuszczenia kobiet do studiów wyższych.

Doktorat na Harvardzie w wieku 18 lat, twórca cybernetyki (1948) — nauki o sprzężeniu zwrotnym i sterowaniu, z której wyrosły współczesna informatyka, robotyka i sztuczna inteligencja.

Najpłodniejszy matematyk XX wieku pod względem liczby prac (około 1500), wędrowny mnich matematyki, który żył z dwóch walizek i publikował z ponad 500 współautorami.

Udowodnił hipotezę Poincarégo — jeden z siedmiu Problemów Milenijnych — po czym odmówił zarówno Medalu Fieldsa, jak i miliona dolarów nagrody. Dowód pozostaje; człowiek nie chciał za niego niczego.

Najsilniejsza szachistka w historii: arcymistrzyni w wieku 15 lat (pobiła rekord Bobby'ego Fischera), jedyna kobieta, która weszła do pierwszej dziesiątki świata, ze zwycięstwami nad jedenastoma mistrzami świata.

Mistrz świata w szachach 1972 roku — mecz stulecia w Reykjavíku, w którym pokonał radziecką machinę szachową u szczytu zimnej wojny.

Uwaga o rzetelności: Fischer, urodzony z żydowskiej matki, wygłaszał później nienawistne antysemickie wypowiedzi i wypierał się swojego pochodzenia. Dokumentujemy osiągnięcie szachowe, a nie poglądy człowieka.

Urodzony w Polsce żydowski makler rewolucji amerykańskiej: sprzedawał weksle, które utrzymywały wypłacalność sprawy kontynentalnej, w tym kampanii, która przyniosła zwycięstwo pod Yorktown (1781).

Uwaga o rzetelności: popularna legenda wyolbrzymia rolę Salomona („600 000 dolarów nigdy niezwróconych”). Udokumentowane jest to, że był kluczowym pośrednikiem nadintendenta Roberta Morrisa i pomógł sfinansować kampanię pod Yorktown.

Pierwszy żydowski komodor marynarki USA, poprowadził walkę o zniesienie kar chłosty — a także osobiście kupił i ocalił dla narodu Monticello Jeffersona.

Bawarsko-żydowski imigrant, który wraz z krawcem Jacobem Davisem opatentował w 1873 roku nitowany denim — niebieskie dżinsy, najbardziej powszechne ubranie Ameryki.

Bawarsko-żydowski imigrant i domokrążca, który w 1869 roku założył jednoosobową firmę obrotu wekslami — dziś Goldman Sachs.

Wydawca „New York World”; jego kampania drobnych datków z 1885 roku sfinansowała cokół Statui Wolności. Ufundował Nagrody Pulitzera i szkołę dziennikarstwa na Uniwersytecie Columbia.

Kupił w 1896 roku bliski bankructwa „New York Times” i uczynił z niego amerykańską gazetę wzorcową, pod dewizą: „Wszystkie wiadomości godne druku”.

Kupił „The Washington Post” na licytacji upadłościowej w 1933 roku i odbudował go jako wielką gazetę; pierwszy prezes Banku Światowego (1946).

Żydowski imigrant ze sztetla pod Mińskiem, który zbudował RCA i założył NBC (1926), pierwszą amerykańską sieć radiową — a potem popchnął nadejście telewizji.

Przejął w 1928 roku podupadającą sieć 16 stacji radiowych i zbudował CBS — „sieć Tiffany'ego”, która zdefiniowała amerykańskie wiadomości i rozrywkę.